پورتال معاونت بهداشت - دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی فسا

tech 2

بهداشت محیط

مقدمه:

خانه بعنوان با اهميت ترين مأمن نقش بسزايي در سلامت افراد خانوار از بعد فيزيكي و رواني را ايفاد مي كند. اهميت آلودگي هواي فضاي بسته از آنجا مشخص مي شود كه مردم بيش از 90% از زمان روزانه خود را در فضاي بستــه سپري مي كنند. بنابراين مخاطرات بهداشتي ناشي از تماس با آلودگي هواي فضاي بسته(indoor Air pollution )به مراتب وسيع تر از فضاي آزاد مي باشد. بعلاوه افرادي كه در معرض آلاينده هاي هواي فضاي بسته در مدت زمان طولاني قرار مي گيرند و بيشتر از آن متأثر مي شوند، گروهي شامل جوانان ، ‌افراد سالمند ، زنان و بيماران مزمن مي باشند. ساختمان ها و منازلي كه از محيطي سالم برخوردار نباشند توليد سندرم ساختمان بيمار (Sick building Syndrome – SBS )مي كند.

از عوامل مؤثر در بروز سندرم ساختمان بيمار عدم تهويه كافي ، آلاينده هاي شيميايي ناشي از منابع داخلي و خارجي و آلاينده هاي بيولوژيك مي باشد. اين آلودگي ها (PAH2 , So2 , No2 , Co , PM10 ) [1] در منازل روستايي به مراتب بيشتر از ساير اماكن ديده مي شود. دلايل عمده اين آلاينده ها ، استفاده از سوخت نامناسب ، هم مكان بودن بخش هاي پخت و پز و تنورهاي پخت نان با اتاق هاي مسكوني ، ‌عدم تهويه مناسب براي وسايل گرمايش ، كاربرد وسايل گرمايش در شرايط نامناسب و هم مكان بودن كارگاههاي خانگي با اتاق هاي مسكوني مي باشد. آلودگي هوا و بحث بهداشت هوا يكي از برنامه هاي بهداشت محيط است كه در كليه مكان ها بررسي شده و به جهت حفظ سلامت جمعيت تحت پوشش با كاهش استنشاق آلاينده هاي موجود در هوا و كاهش بيماريهاي مرتبط در محيط اجرايي مي شود.

شناخت عوامل زيست محيطي مختلفي كه ممكن است به نوعي بر سلامت جمعيت روستا مؤثر باشد به كنترل و حفظ و كاهش عوامل آلاينده زيست محيطي روستا كمك كرده متعاقباً كاهش بيماريها و عوارض ناشي از اين عوامل را بدنبال دارد.

سلامت جمعيت روستا مربوط به زيستن در محيطي سالم و عاري از عوامل مخل سلامت مي باشد. يكي از عوامل زيست محيطي سلامت جمعيت روستا را به خطر مي اندازد آلودگي هواي روستا است.

منابع عمده آلاينده هاي هوا در روستا مي تواند شامل منابع ثابت نظير حمام ، نانوايي ها ، موتورهاي آب كه اغلب با سوخت نامناسب سنگين نظير نفت گاز ، گازوئيل و مازوت كار مي كنند باشد و يا منابع متحركي كه بصورت فصلي هواي روستا را آلوده مي كنند عمده ترين اين منابع متحرك هواپيماهاي سم پاش مي باشند كه در زمان سم پاشي فضاي وسيعي از محدوده روستا را به سموم و مواد شيميايي آلوده مي كنند . استنشاق هواي آلوده ، عوارض و بيماريهاي خاصي را بدنبال داشته كه مي بايست به روش مناسب ا زآنها جلوگيري نمود.

در بسياري از مناطق روستايي كه در محدوده گرم و خشك كشور واقع هستند شرايط جوي نيز آلاينده هاي هوا نظير گرد و غبار و ذرات معلق (شن و ماسه هاي بياباني ) را به روستا منتقل كرده و مردم روستا را متأثير از آلودگي هـوا مي سازند. بيماريهاي عمده مرتبط با آلودگي هواي عبارتند از :

  1. عفونت تنفسي حاد در كودكان                        
  2. بيماريهاي ريوي مزمن          
  3. سرطان ريه ، حنجره
  4. سل ريوي                                        
  5. كاتاراكت                              
  6. آسم            
  7. بيماريهاي قلبي
  8. در شرايط آلايندگي هوا به سموم نسبت به عوارض مسمويت مزمن سم علائم در افراد در معرض ديده مي شود.

يادآور مي شود بر طبق ماده 5 آئين نامه بهداشت محيط (مصوب هيأت وزيران 24/4/71) «وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي به منظور حفظ بهداشت عمومي مكلف است بررسي هاي لازم را در مورد تأثيرهاي هواي استنشاقي و ساير مواد مؤثر بر انسان معمول دارد و نسبت به ارائه توصيه هاي ضروري به مراجع ذيربط اقدام نمايد»

بر طبق ماده 2 همين آئين نامه «هر اقدامي كه تهديدي براي بهداشت عمومي شناخته شود ، ممنوع مي باشد . وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي موظف است پس از تشخيص هر مورد از مواردي كه در حيطه وظايف وزارت مي باشد ، راساً اقدام قانوني معمول و در ساير موارد موضوع را به مراجع ذيربط جهت انجام اقدامهاي قانوني ، فوري اعلام نمايد و متخلفان از مقررات بهداشت عمومي تحت پيگرد قانوني قرار خواهند گرفت.

اهداف:

  1. كنترل و كاهش آلودگي هوا در منازل روستايي
  2. تأمين و ارتقاء سطح سلامت خانوارهاي روستايي

تعاريف :

آلاينده هوا : به مجموع عوامل شامل گاز و بخار ، دوده و ذرات گفته مي شود كه به فضا آزاد شده و كيفيت هوا را ناسالم مي نمايند.

فرآيند شناسايي

1- شناسايي خانوار

 فعاليت ها:

1 - با توجه به روستاي اصلي و روستاهاي قمر مشخص شده طبق برنامه هاي سرشماري و بازرسي توسط بهورز از منطقه تحت پوشش انجام مي شود. (فرم ساليانه خانوار)

2- تكميل فرم شماره 1 (وضعيت محل سكونت و كارگاه خانگي از نظر بهداشت محيط و حرفه اي ) مطابق دستورالعمل معرفي شده در بلوك بهورزي بهداشت محيط

2 - شناسايي منابع آلاينده ثابت (بهورز)

 فعاليت ها:

1 – تكميل فرم وضع ساختمان يا اماكن عمومي و مراكز تهيه و توليد ، توزيع و نگهداري و فروش مواد غذايي (فرم مربوط به بهداشت هوا در دست تهيه )

2 – تطبيق بند به بند موارد لحاظ شده در ماده 23 ، ماده 32 بلوك بهورزي بهداشت محيط و شرايط وسايل گرمايش و پخت و پز (در دست تهيه)‌

فرآيند ارائه خدمت:

فعاليت ها:

1 – تكميل فرم شماره 1 بهداشت محل سكونت و كارگاه خانگي توسط بهورز

2 – تطبيق بند به بند موارد لحاظ شده در فرم شماره 1 با توجه به دستورالعمل تكميل فرم در بلوك بهورزي

3 – ثبت نواقص بهداشتي موجود در فرم شماره 1 ، تكميل فرم شماره 2

4 – در صورت عدم مطابقت موارد با آئين نامه بهداشت محيط ، نواقص مربوطه :

(1 – نسبت مساحت اتاق هاي مسكوني به جمعيت استفاده كننده 2 – نوع سوخت3- محل استقرار كارگاه خانگي با اتاقهاي مسكوني 4 – تهويه كارگاه خانگي 5 – گرد و غبار بيش از حد 6 – دود و مه بيش از حد 7 – وسايل گرمايشي و پخت و پز) مي بايست در فرم هاي موجود لحاظ گردد.

5 – چنانچه نواقص قابل حل يا طرح در شوراي بهداشت روستا توسط بهورز مي باشد موارد منتقل شود

6 – پيگيري موارد رفع نقص توسط بهورز و خانوار

7 – دعوت از رئيس خانوارهاي تحت پوشش در جلسات آموزشي و ارائه طريق حل مشكل توسط بهورز يا كاردان بهداشت محيط

8 – تكميل فرم بازديد از اماكن عمومي و مراكز تهيه و توزيع مواد غذايي توسط بهورز

9 – تطبيق موارد لحاظ شده در فرم بازديد (مربوط به آلودگي هوا) با توجه به دستورالعمل تكميل فرم (در دست تهيه)

10 – در صورت عدم مطابقت موارد با آئين نامه بهداشت محيط ، با همكاري مركز بهداشتي درماني روستايي مرتبط پيگيري قانوني لحاظ گردد.

11 – چنانچه نواقص قابل حمل و طرح در شوراي بهداشت روستا باشد توسط بهورز موارد منتقل شود.

12 – پيگيري موارد رفع نقص توسط بهورز

13 – دعوت از كسبه و مسئولين اماكن عمومي تحت پوشش در جلسات آموزشي و ارائه طريق حل مشكل توسط بهورز يا كاردان بهداشت محيط

14 – در موارد با آلايندگي بالا در سطح روستا موارد با همكاري مركز بهداشتي درماني روستايي و شبكه بهداشت و درمان مربوطه به اداره محيط زيست شهرستان منتقل شود.

مستند سازي

فعاليت ها:

1 – بعد از تشكيل پرونده خانوار اختصاص تكميل فرم شماره 1 (وضعيت محل سكونت و كارگاه خانگي و پيوست به پرونده خانوار)

2 - ثبت گزارشات در پرونده خانوار و ارائه نواقص با تعيين زمان رفع نواقص تا بازديد بعدي (تكميل فرم شماره 2)

3 – بعد از تشكيل پرونده اماكن عمومي و مراكز تهيه و توزيع و نگهداري و فروش مواد غذايي (فرم مربوط به بازديد از اماكن عمومي و مراكز تهيه و توزيع مواد غذايي مربوط) به بهداشت هوا در دست تهيه)

4 – تطبيق بند به بند موارد لحاظ شده در شرايط آلاينده هاي هوا (در دست تهيه)

5 – ثبت گزارشات در پرونده اماكن عمومي و مركز تهيه و توزيع مواد غذايي ارائه نواقص با تعيين زمان رفع نقص

6 - ثبت نتايج بازديد در هر پرونده خانوار

7 - نگهداري مدارك و سوابق مربوط به بهداشت محيط خانوار در پرونده خانوار فرم 1 و 2

8 – نگهداري مدارك و سوابق مربوط به پيشنهاد و رفع نواقص در پرونده خانوار يا شوراي بهداشت روستا

9 – تكميل فرم آماري مربوط به خانه بهداشت

10 – نگهداري سوابق مربوط به رفع نقص انجام شده در پرونده خانوار و شوراهاي بهداشت روستا

11 – ثبت عملكرد ساليانه خانه بهداشت در جهت رفع آلاينده هاي هوا در منازل مسكوني روستايي

12 - ثبت نتايج بازديد در پرونده اماكن

13 - نگهداري مدارك و سوابق مربوط به بهداشت محيط خانوار در پرونده اماكن

14 – نگهداري مدارك و سوابق مربوط به پيشنهاد و رفع نواقص ، يا شوراي بهداشت روستا ، و اخطار يا معرفي به دادگاه

15 – تكميل فرم آماري مربوط به خانه بهداشت

16 – نگهداري سوابق مربوط به رفع نقص انجام شده

17 – ثبت عملكرد ساليانه خانه بهداشت در جهت رفع آلاينده هاي هوا در نقاط روستايي

18 – نگهداري سوابق مربوط به پيگيري هاي برون سازماني ، نظير اداره محيط زيست شهرستان ، جهاد كشاورزي شهرستان و ...........

پايش و ارزشيابي

1 – پايش اقدامات انجام شده در سطح روستا و خانه هاي روستايي

2 – بهينه سازي اماكن روستايي

3 – ارتقاء ‌نحوه زندگي و استفاده از سوخت بهينه در سطح خانه هاي روستايي و مراكز تهيه و توزيع مواد غذايي و اماكن عمومي

پشتيبان :

تهيه و تأمين :

  1. فرم بهداشت محيط خانوار (فرم 1) و فرم شماره (2)
  2. دستورالعمل هاي مربوط به بهداشت مسكن در خانوار از لحاظ بهداشت هوا (در دست تهيه )
  3. فرم مصوبات شوراي بهداشت روستا در جهت رفع نقص
  4. فرم گزارش اعلام نواقص منازل مسكوني روستايي از لحاظ بهداشت هوا (در دست تهيه)
  5. تهيه و تأمين فرم بهداشت محيط اماكن عمومي و مراكز تهيه ، توزيع و .....
  6. دستورالعمل هاي مربوط به تكميل فرم (از لحاظ بهداشت هوا )
  7. لوازم التحرير
  8. فرم مصوبات شوراي بهداشت روستا در جهت رفع نقص
  9. فرم گزارش اعلام نواقص (از لحاظ بهداشت هوا)
  10. وسيله نقليه
  11. وسايل آموزشي

فرآيند بازرسي

شناسايي منابع ثابت آلاينده هوا

 فعاليت ها:

1 – اخذ شكايات واصله از منطقه تحت پوشش ، وشناسايي منابع

2- تنظيم برنامه بازديد از منابع ثابت در محدوده تحت پوشش

3 – سنجش آلاينده هاي منتشر از منابع ثابت و از دودكش هاي خروجي با همكاري و هماهنگي سازمان محيط زيست

فرآيند ارائه خدمت:

فعاليت ها:

1 – تنظيم برنامه زمان بندي بازديد از منابع ثابت آلاينده هوا

2 – بازديد و پايش منابع ثابت (از لحاظ ميزان كمي و كيفي آلاينده ها)

2 – مقايسه مقادير سنجش شده با استاندارد ها

3 – ثبت موارد خارج از حد استاندارد در پرونده واحد آلاينده هوا

4 – در صورت عدم مطابقت ميزان خروجي آلاينده ها از منابع ثابت ، موارد مكتوب به مسئول واحد مربوطه ابلاغ و تا حصول نتيجه جهت رفع نواقص باهمكاري بين بخشي و برون بخشي پيگيري هاي لازم انجام شود .

5 – يك نسخه جهت حفظ سوابق در پرونده واحد مربوطه

6 – دعوت از مسئولين واحدهاي آلاينده هوا (شامل اماكن عمومي ، مراكز تهيه و توزيع مواد غذايي واحدهاي كارگاهي و صنايع) جهت آموزش موارد مرتبط و اطلاع رساني در خصوص معضلات ناشي از آلودگي هوا

7 – بررسي نتايج پايش و ارزشيابي منابع ثابت آلاينده هوا در پايان هر سال و ارائه گزارش مربوطه

8 – تنظيم برنامه هاي زمانبندي آموزش بهورزان خانه هاي بهداشت تحت پوشش در خصوص برنامه بهداشت هوا (در مراكز بهداشتي درماني روستايي)

9 – تنظيم برنامه هاي زمانبندي آموزش كاردانان بهداشت محيط مستقر در پايگاههاي بهداشتي تحت پوشش در خصوص برنامه هاي بهداشت هوا (در مراكز بهداشتي درماني شهري )

مستند سازي

فعاليت ها:

1 – اختصاص يك پوشه مقوايي به هر واحد آلاينده هوا در محدوده تحت پوشش

2 – ثبت مشخصات منبع آلوده كننده هوا

3 – تعيين ميزان كمي و كيفي مواد منتشره در هواي محيط توسط منبع آلوده كننده

4 – مقايسه ميزان آلاينده هاي منتشره با استاندارد هاي معرفي شده توسط WHOو سازمان محيط زيست

5 – در صورت عدم تطابق شرايط موجود با استاندارد پيگيري هاي قانوني مطابق آئين نامه بهداشت محيط و قوانين مجازات سازمان حفاظت محيط زيست پيگيري و تكميل فرم هاي اخطار و دادگاه

6 - ثبت موارد شكايات واصله يا شناسايي منابع ثابت آلاينده هوا

7 – نگهداري مدارك و سوابق مربوط به منابع ثابت آلاينده هاي هوا

8 – ثبت نتايج سنجش كمي و كيفي آلاينده هاي منتشره در هوا ناشي از منابع ثابت

9 – نگهداري و ثبت هماهنگي و همكاري هاي درون و برون بخشي در خصوص سنجش آلاينده هاي منتشره از منابع ثابت

10 – ثبت موارد پيگيري هاي قانوني جهت كنترل آلاينده هاي منتشره

11 – ثبت نتايج دوره هاي آموزشي مرتبط با بهورزان و كاردانان بهداشت محيط مراكز بهداشتي درماني

12 – ثبت عملكرد سالانه برنامه هاي بهداشت هوا در مركز بهداشتي درماني

پايش و ارزشيابي

1 – بازديد و پايش برنامه هاي خانه بهداشت تحت پوشش در زمينه بهداشت هوا

2 – بازديد و پايش برنامه هاي پايگاه بهداشتي تحت پوشش درزمينه بهداشت هوا

پشتيبان :

تهيه و تأمين :

  1. وسايل سنجش آلاينده هاي هوا
  2. فرم بازديد از واحدهاي ثابت و منابع ثابت آلاينده هوا (در دست تهيه)
  3. دستورالعمل هاي مربوط به سنجش آلاينده هاي هوا از منابع ثابت (در دست تهيه)
  4. لوازم التحرير
  5. فرم اخطار و معرفي به دادگاه (در دست تهيه)
  6. فرم صورت مجلس توقيف و پلمپ واحد آلاينده هوا
  7. فرم گزارش نمونه برداري از آلاينده هاي منتشره از منابع ثابت (در دست تهيه)
  8. وسيله نقليه
  9. وسايل آموزشي
 


PM10 = ذرات معلق به اندازه 10 ميكرون كه قابل استنشاق مي باشند.

Co = مونوكسيد كربن

Nox  = اكسيد هاي نيتروژن

So2 = دي اكسيد گوگرد

PAH2 = هيدروكربن هاي حلقوي