پورتال معاونت بهداشت - دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی فسا

tech 2

تغذیه

كاهش شيوع اختلال رشد و سوء تغذيه در كودكان زير 8 سال

برای ارائه شیوع مسائل تغذیه ای باید آستانه و حدودی را برای درجات مختلف سوء تغذیه مشخص کنیم ، تا بتوانیم وضعیت تغذیه ای کودکان را ارزیابی نموده و بر اساس آن شدت و یا عدم وجود سوء تغذیه را مشخص کنیم .

شدت بیماری در سوء تغذیه اصولاً توسط اندازه گیری های تن سنجی تعیین می شود . علائم کلینیکی و بیوشیمیایی به جز  در مراحل پیشرفته بیماری ، نمی توانند تغییرات را نشان دهند  . اندازه گیریهای تن سنجی ، جهت تعیین وضع تغذیه زمان حال و درجه تأخیر رشد در کودکان ، انجام می شود . ارزیابی وضعیت تغذیه ای جامع ، شامل جمع آوری اطلاعات آنتروپومتری ( تن سنجی ) مشتمل بر وزن ،  قد ، وزن برای قد و یا نمایه توده بدن ( BMI )  می باشد .

روش تن سنجی برای بررسی و ارزیابی وضع تغذیه کودکان ، به دلیل ساده بودن ، حساسیت ، قابلیت تکرار و در دسترس بودن وسائل اندازه گیری منطقی تر از سایر روشهای اندازه گیری موجود می باشد . نخستین نشانه تن سنجی انواع مختلف سوء تغذیه پروتئین – انرژی کاهش رشد در کودکان است و اندازه گیری تن سنجی معیار خوبی برای ارزیابی رشد کودکان و در نتیجه تعیین شیوع سوء تغذیه و عوامل دیگر وابسته به رشد می باشد . معمولاً برای مقایسه داده های تن سنجی با جامعه مرجع از راههای زیر استفاده می شود :

مقایسه با صدک جامعه مرجع :

اطلاعات تن سنجی مربوط به یک کودک در صدک های مناسب بر اساس مقایسه با صدکهای جامعه هدف قرار می گیرد . صدک وزن برای سن ، بخصوص برای کودکان زیر یکسال مورد استفاده قرار می گیرد . بر اساس صدک جامعه هدف کاهش رشد کودک قابل محاسبه می باشد .

امتیاز Z :

برای تعیین میزان سوء تغذیه در کشورهای در حال توسعه از شاخص Z استفاده میشود  که بر اساس فرمول زیر به دست می آید :

مقدار میانه جامعه هدف – اندازه تن سنجی فرد  = امتیاز Z

انحراف معیار جامعه هدف

به خاطر مشکلاتی که با استفاده از صدک بوجود می آید سازمان بهداشت جهانی توصیه به استفاده از شاخص Z در کشورهای در حال توسعه داده و همچنین پیشنهاد می کند ، که حدود وضع تغذیه جامعه بین منهای و به اضافه دو انحراف معیار از میانه جامعه هدف می باشد که حدوداً شامل 4/95% جامعه هدف است و 3/2% جمعیت در هر طرف منحنی توزیع نرمال قرار می گیرد .

بهبود وضع تغذيه دانش آموزان ( دختر ) مقاطع راهنمايي و متوسطه از طريق آهن ياري

کمبود آهن شایع ترین مشکل سوء تغذیه در جهان است که در حدود دو میلیارد نفر به آن مبتلا هستند . کم خونی فقر آمن در کشورهای در حال توسعه به شدت شایع است . حتی در کشورهای توسعه یافته هم که شکلهای دیگر سوء تغذیه در آنها به طور اساسی از بین رفته است این مشکل هنوز باقی است . کم خونی فقر آهن زمانی اتفاق می افتد که برای ساختن گلبولهای قرمز خون آهن به مقدار کافی در دسترس بدن نباشد ، ابتدا فرد از ذخائر آهن بدن خود استفاده می کند . سپس در صورت ادامه کمبود ذخائر آهن بدن کاهش می یابد . اگر کمبود آهن ادامه پیدا کند ذخائی آهن بدن تخلیه می شود و کم خوتی فقر آهن بروز می کند . آهن اساسی ترین ماده اولیه برای ساختن گلبولهای قرمز خون است .

لازم به ذکر است که کمبود آهن ، تنها علت کم خونی نیست ، اما در صورت شایع بودن کم خونی ، معمولاً کمبود آهن شایع ترین علت آن است .

در دوران بلوغ به دلیل جهش رشد نیاز دختران و پسران نوجوان به آهن بیشتر از دوران قبل است و در صورتیکه از منابع غذایی روزانه به اندازه کافی مصرف نشود نوجوان به سرعت در معرض خطر کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن قرار می گیرد . در دوران بلوغ ، دختران علاوه بر جهش رشد و در نتیجه نیاز بیشتر به آهن ، به علت عادت ماهیانه و از دست دادن خون نسبت به کم خونی فقر آهن بسیار حساس تر و آسیب پذیر تر هستند .

به علت کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن در دختران نوجوان ، ذخائر آهن بدن آنها تخلیه می شود . این دختران اعلب پس از ازدواج و در دوران بارداری از کمبود آهن رنج می برند و در این مادران نه تنها خطر مرگ و میر به علت خونریزی هنگام زایمان افزایش می یابد بلکه نوزدانی که به دنیا می آورند کم وزن یا نارس بوده و ذخائر آهن کافی ندارند . کم خونی فقر آهن در دوران بارداری و دو سال اول زندگی اثرات جبران ناپذیری بر رشد و تکامل مغزی کودکان دارد و موجب کاهش بهره هوشی به میزان 5 تا 10 لمتیاز می شود . بر اساس بررسی کشوری شیوع کم خونی فقر آهن در زنان 49-15 سادله که دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت در سال 1374 انجام داده است ، بیشترین میزان شیوع کمبود آهن در دختران 49-15 ساله ( 39 درصد گزارش شده است . بررسی سلامت و بیماری که در سال 1378 توسط معاونت پژوهشی وزارت بهداشت انجام شده نیز نشان داده است که شیوع کم خونی در میان زنان 39-15 ساله ، 69-40 ساله تقریباً دو برابر مردان است . این ارقام نشان دهنده آسیب پذیری بیشتر زنان و دختران در سنین بلوغ در مقایسه با مردان این گروه سنی است .

برای پیشگیری و درمان کم خونی فقر آهن چندین مداخله گوناگون طراحی شده اند که عبارتند از :

  • بهبود مواد غذایی ، غنی سازی مواد غذایی ، مکمل یاری آهن و سایر روشهای قابل اجراء در بخش بهداشت عمومی مانند کنترل عفونتهای انگلی .

همه این رویکردها وضعیت آهن را در بعضی شرایط بهتر می کنند . استفاده مناسب از مکمل یاری با آهن ، بخش مهمی از برنامه کنترل کم خونی ، تقریباً در تمام شرایط است و مکمل ها را باید یکی از ابزارهای مقابله با کم خونی فقر آهن دانست .

آهن یاری عبارت است از توزیع قرص آهن در بین گروههای آسیب پذیر و در معرض خطر کم خونی فقر آهن ( مانند زنان باردار ، کودکان زیر 5 سال ، کودکان سنین مدرسه و دختران نوجوان ) .

در برخی از کشورها از جمله کشور ایران ، آهن یاری یعنی توزیع قرص آهن به دختران نوجوان دبیرستانی در زمره اقدامات پیشگیری از کم خونی فقر آهن قرار دارد . در این روش قرص توسط معلمین مدارس بین دانش آموزان توزیع می شود . آهن یاری معمولاً با مصرف یک قرص فروس سولفات در هفته به مدت 16 هفته در سال در طی سنین بلوغ انجام می شود .

پيشگيري از اختلالات ناشي از كمبود يد

اغلب کشورهای آسیائی در حال حاضر برنامه همگانی کردن مصرف نمک یددار  را دنبال می کند و در اغلب آنها روند مطلوبی را طی می کند به طوری که پوشش مصرف نمک یددار رو به افزایش است . در این مرحله استمرار برنامه و رسیدن به هدف نهائی که همان حذف اختلالات ناشی از کمبود ید است می باشد .

استمرار برنامه پیشگیری از اختلالات ناشی از کمبود ید در گرو پایش مرتب و مستمر فعالیتهای اجرائی ، دریافت پس خوراند و تصحیح و حل مشکلات احتمالی است . کشورهای زیادی به دلیل نداشتن برنامه های پایش و نظارت بر روند مصرف نمک یددار ، میزان دسترسی مردم ( پوشش مصرف ) و میزان ید موجود در نمکهای یددار دچار شکست شده اند ، ید یک ماده مغذی است که به دلیل فقدان آن در طبیعت آن را به نمک اضافه می کنند و هر گاه به هر دلیلی این ماده به مردم نرسد مشکل مجدداً بر می گردد .

اندازه گیری ید ادرار مهمترین شاخص پایش برنامه مبارزه با کمبود ید است زیرا اگر ید دفعی ادرار مناسب باشد نشان می دهد ید به مبزان کافی مصرف شده است . در حقیقت میزان ید مصرفی تقریباً معادل ید دفع شده است . بنابراین کفایت ید ادرار نشان می دهد که کلیه مراحل تولید ، توزیع و مصرف نمک یددار به خوبی انجام گرفته است . مطلوب ترین روش پایش برنامه اطمینان ار کفایت دریافت ید ازطریق رژیم غذایی ، اندازه گیری ید ادرار نمونه قابل قبولی از جمعیت یک منطقه می باشد که می تواند مدیر برنامه را از کفایت دریافت ید آن منطقه مطمئن سازد . البته باید توجه داشت میزان ید ادرار یک فرد در روز بستگی به عوامل متعدد نظیر رژیم غذائی ، میزان مصرف غذا ، مصرف آب و مایعات دارد و نمی تواند به تنهایی شاخص مناسبی برای حصول اطمینان از دریافت ید کافی در یک فرد باشد . خصوصاً اینکه این میزان در روزهای مختلف نیز متفاوت است . بنابراین میانه یدادرار در جمعیت یک منطقه جغرافیائی می تواند نشان دهنده میزان ید دریافتی مردم همان منطقه باشد . در حقیقت میانه ید ادرار یک شاخص اپیدمیولوژیک مناسب دریافت ید است و قضاوت فردی بر اساس آن جایز نیست .

با توجه به اینکه دسترسی به دانش آموزان مدارس در یک منطقه به راحتی میسر است برای تعیین ید ادرار، دانش آموزان مدارس را انتخاب می کنند چون امکان نمونه برداری ادرار در مدارس سریعتر انجام می گیرد و  دانش آموزان یک منطقه نماینده مردم همان منطقه هستند  .

بررسی اپیدمیولوژیک اندازه گیری ید ادرار سالانه  در کلیه دانشگاههای علوم پزشکی کشور انجام می شود . بدین منظور 240 دانش آموز 10-8 ساله  (کلاسهای دوم ، سوم و چهارم دبستان ) با توجه به نسبت جمعیت شهری و روستائی به طور تصادفی در مدارس شهری و روستائی تحت پوشش آن دانشگاه مطابق با دستورالعمل انتحاب می شوند و نمونه های ادارار به آزمایشگاه منتخب ارسال می گردد . کارشناس تغذیه داده های ارسالی از آزمایشگاه را پس از تجزیه و تحلیل در فرم خاصی به دفتر بهبود تغذیه جامعه در وزارت بهداشت ارسال می نماید .  

 برنامه مشاركتي يك وعده غذاي گرم در روستا مهدها

گزارش هاي موجود در كشور حاكي از آن است كه سوء تغذيه ( به صورت كم وزني ، لاغري و كوتاه قدي ) در     كودكان زير 6 سال و كمبود ريزمغذي ها به ويژه يد ، آهن ، كلسيم ، روي ، ويتامين A,D,B2 در افراد جامعه به عنوان يك مشكل عمده مطرح است . كمبود ريزمغذي ها با عوارض متعدد از جمله اختلال رشد جسمي و تكامل مغزي ، كاهش بهره هوشي ، كاهش قدرت يادگيري و افت تحصيلي ، افزايش موارد ابتلاء به بيماري ها و پوكي استخوان و نهايتاً كاهش توانمندي هاي ذهني و جسمي افراد ، توسعه اجتماعي و اقتصادي مناطق و كشورها را به مخاطره مي اندازد .

 از عوامل ايجاد كننده سوء تغذيه مي توان بي سوادي والدين ، ناآگاهي هاي تغذيه اي ، اعمال روش هاي نادرست در تغذيه كودكان ( زود شروع كردن غذاهاي كمكي ، استفاده از غذاي كمكي نامناسب و ... ) دسترسي ناكافي به خدمات بهداشتي و آب آشاميدني سالم ، كمبود مواد غذايي ، پائين بودن درآمد خانوار ، افزايش بعد خانوار و رعايت نكردن اصول بهداشتي را نام برد .

 با توجه به ماهيت چند بعدي سوء تغذيه كودكان ، دفتر بهبود تغذيه جامعه با همكاري كميته امداد امام خميني و بهزيستي طرح حمايتي – مشاركتي كاهش سوء تغذيه در كودكان مناطق روستايي را به مرحله اجرا گذاشت .