پورتال معاونت بهداشت - دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی فسا

tech 2

معاونت بهداشت - دانشگاه علوم پزشکی فسا

سالک

تعريف بيماري سالک:
بيماري سالک يک بيماري پوستي مشترک بين انسان و حيوان از جمله جوندگان است که از طريق نيش يک پشه آلوده به انگل بنام پشه خاکي به هنگام تغذيه خون بيمار به انسان سالم منتقل مي شود.

علائم سالک:
زخم هاي متعدد يا بعلت گزش يا در بيشتر موارد بعلت خاراندن زخم و انتقال انگل به قسمت هاي سالم پوست بروز مي کند. زخم هاي سالک به شکل هاي متفاوت، از جمله شکل خشک (نوع شهري ) و شکل مرطوب ( نوع روستايي ) بروز مي کند.
در تمام شکلهاي زخم، پس از ورود انگل به درون پوست از طريق نيش پشه خاکي، ا بتدا برآمدگي کوچک و قرمز رنگي ظاهر مي شود. در نوع خشک، زخم مرطوب ايجاد نمي شود. اما در شکل مرطوب، وسط ضايعه زخم شده و حاشيه پيشرفت مي کند. زخم به شکل دهانه کوه آتشفشان است.
زخم هاي مرطوب بين شش تا نه ماه و زخم هاي خشک حدود يک سال دوام دارند به اين معني که زخم سالک کمتر از يکسال دوام يافته، پس از آن بهبود مي يابد و جاي آن به صورت جوش گاه فرو رفته و پايدار براي تمام عمر باقي مي ماند که ممکن است اگر زخم در صورت فرد باشد به زيبايي فرد لطمه وارد کند.
اهميت بيماري: تعداد افراد آلوده در دنيا دوازده ميليون نفر تخمين زده مي شود. و ۳۵۰ ميليون نفر در مناطقي زندگي مي کنند که احتمال ابتلاء به بيماري وجود دارد. ۳ ميليون نفر از اشکال مختلف بيماري رنج مي برند. تعداد موارد جديد در هر سال ۵/۱ ميليون نفر مي باشد ايران جز کشورهايي است که سالک در آن بومي است و در اکثر مناطق کشور بيماري سالک يافت مي شود. کانون هاي سالک در ايران عبارتند از:
1-در نوع سالك جلدي شهري عمدتاً عبارتند از: تهران، مشهد، شيراز، نيشابور و كرمان
2 – در نوع سالك روستايي عبارتند از: نقاطي از استان اصفهان، جنوب استان فارس، خراسان، مازندران، خوزستان، ايلام، بوشهر و هرمزگان
بيماري در كشور اكثراً از نوع روستايي بوده و بالاترين ميزان شيوع بيماري در اواسط پائيز تا اواسط زمستان مي باشد.

عامل سالک:

عامل سالک یک انگل به نام لشمانیا است که درون سلولها ی بیگانه خوار پوست تکثیرمی یابد. این انگل درپوست انسان، سگ وجوندگان آلوده وجوددارد. پس ازخون خواری پشه خاکی از زخم های سالک این انگل دربدن پشه خاکی تکثیریافته و پس از خون خواری مجدد پشه خاکی، به پوست فرد سالم راه می یابد و آنها را مبتلا می کند.

ناقل سالک:

ناقل سالک پشه خاکی است. پشه خاکی دراندازه دو تا سه میلیمتری، موقع نشستن، بالهای خود را به شکل عدد7 نگه میدارد و بصورت جهشی پرواز می کنند. درزمان خون خواری از زخم سالک انگل رامی خورند و پس از یک هفته از طریق نیش، و خون خواری، آن را به فرد سالم انتقال می دهند .

مخزن سالک :

درشکل مرطوب (نوع روستایی) برخی ازجوندگان وحشی مانند: موش های صحرایی و در شکل خشک (نوع شهری) انسان، سگ و گاهی شغال و روباه نقش مخزن را ایفامی کنند.

محل زندگی پشه خاکی :

پشه خاکی فقط هنگام غروب وساعت های اولیه شب، خون خواری و تغذیه می کند. این حشره درطول روز در پناهگاههای گرم، تاریک و مرطوب نظیر شکافهای عمیق دیوارها، اماکن متروکه ومخروبه، اسطبل ها، اطراف توده های زباله وکودهای حیوانی، لانه جوندگان، کنده درختان، حاشیه جویبارها، پشت لوازم ثابت منزل (مانند کمد و قاب عکس) استراحت و تخم ریزی می کند .

راههای انتقال :

بطور کلی سالک بوسیله انواع پشه خاکی های آلوده به سه طریق زیر بوجود می آید:

  1. انسان به انسان
  2. حیوان به حیوان
  3. حیوان به انسان و بالعکس

راههای دیگر انتقال ممکن است تماس جنسی، انتقال خون، مادرزادی ازطریق جفت و یا آلودگی مخاط چشم و یا زخمهای باز با مواد آلوده مانند ترشح زخم یامخاط بینی انسان و یاحیوان مبتلا به لشمانیوز احشایی باشد. حیوانات ممکن است باخوردن لاشه حیوان آلوده مبتلا شوند.

پیشگیری وکنترل بیماری سالک:

از آنجا که سالک ازطریق نیش پشه خاکی منتقل می شود یکی ازمهمترین راههای پیشگیری، مبارزه باپشه و جلوگیری ازورود آن به محل زندگی است که دراین راستا می توان اقدامات زیرراانجام داد:

  • محافظت بدن دربرابر نیش زدن پشه خاکی
  • پوشاندن قسمت های بازبدن
  • نصب توری فلزی با منافذ ریز به در و پنجره ها و خابیدن در پشه بند
  • محافظت اززخم سالک و پوشاندن آن با گاز استریل
  • مبارزه باجوندگان و سگ های ولگرد

یکی دیگراز راههای پیشگیری ازاین بیماری رعایت بهداشت محیط و بهسازی محیط است دراین راستا می توان اقدامات زیرراانجام داد:

1- رعایت بهداشت محیط

  • گردآوری ودفع بهداشتی ومستمر زباله بااستفاده از سطل دردار
  • گردآوری فضولات حیوانی وجلوگیری ازانباشته شدن آنها درمحیط منزل یانزدیک محل زندگی در روستا

2- بهسازی محیط

  • ترمیم شکافها وحفره های موجوددردیوارهاوسایر قسمت های مناطق مسکونی انسان ودام
  • تخریب وتسطیح اماکن مخروبه

3- دوری ازمحل زندگی پشه خاکی ومناطق آلوده به سالک، به ویژه هنگام غروب واوایل شب

سالانه 12 ميليون نفر در دنيا به بيماري سالك مبتلا مي‌شوند.

سالانه حداقل 12 ميليون نفر در دنيا به بيماري سالك مبتلا مي‌شوند و هرسال دو ميليون نفر بر تعداد اين مبتلايان اضافه مي‌شود.

به گزارش پايگاه اطلاع‌رساني وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي (وب‌دا) رييس مركز مديريت بيماري‌هاي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي با بيان اين مطلب گفت: بيماري سالك، 350 ميليون نفر از مردم دنيا را تحت تاثير قرار مي‌دهد و 90 درصد موارد بيماري سالك مربوط به كشورهاي منطقه امرو(EMRO ) است.

دكتر محمدمهدي گويا با اشاره به اينكه بيماري سالك يك بيماري بومي در كشور است، خاطرنشان كرد: هيچ زماني كشور از اين بيماري در امان نبوده است. 87 شهرستان از 16 استان كشور آلوده به بيماري سالك هستند. كنترل سالك در شهرها به مراتب سخت‌تر از روستاهاست.

وي تصريح كرد: تقريباً مي‌توان گفت كه هيچ درمان موفقي براي سالك كه مورد استفاده همه كشورهاي جهان باشد، وجود ندارد و درمان‌ها در اين زمينه يا به صورتي مقطعي موفق بوده و يا در منطقه جغرافيايي خاصي توانسته است در يك مقطع زماني موفقيت‌هايي به دنبال داشته باشد.

رييس مركز مديريت بيماري‌هاي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي گفت: مهمترين علت شيوع سالك در كشور، مربوط به تغييرات اقليمي است. اما مهاجرت بي‌رويه از روستاها به شهرها و به ويژه حاشيه شهرها در اين زمينه بي‌تاثير نبوده است.

دكتر گويا با اشاره به جمعيت سگ‌هاي ولگرد و تاثير اين موضوع در گسترش بيماري سالك افزود: زاد و ولد سگ‌هاي ولگرد و كنترل آنها بسيار مشكل است كه در اين زمينه بايد گفت: كه زنده‌گيري سگهاي ولگرد بهترين روش براي جمع‌آوري آنهاست.

وي درخصوص كنترل روند بيماري سالك در كشور گفت: در طي سالهاي اخير شاهد بالا و پايين شدن روند بيماري سالك در كشور بوده‌ايم و در طي چند سال اخير اقدامات مناسبي در مورد بيماري سالك در كشور صورت گرفته است.

گفتني است همايش روز ملي مبارزه با بيماري‌هاي قابل انتقال بين انسان و حيوان امروز سيزده تيرماه در سالن همايش‌هاي رازي برگزار شد.

مورد مظنون: وجود پاپول يا زخم پوستي (بيشتر در نقاط باز بدن) در منطقه آندميك كه بيش از 10 روز طول كشيده باشد.

مورد محتمل: وجود پاپول يا زخم پوستي كه به تدريج افزايش اندازه يافته، اولسر آن گاهي سطحي و برآمده است و گاه به صورت زخمهاي عميق و چركي با كناره هاي قرمز رنگ ميباشد. تشخيص قطعي ديدن انگل در گسترش تهيه شده از ضايعه پوستي (اسمير يا كشت).

درمان

در مورد زخمهاي ملايمي كه خود به خود محدود مي شوند درمان سيستميك با تركيبات آنتيموان گران و سمي است لذا توصيه مي شود فقط با گاز استريل پانسمان شود.

در زخمهاي جلدي وسيع و يا تغيير شكل يافته تركيبات آنتيموان 5 ظرفيتي به ميزان mg/kg 20-10 روزانه به مدت 20-10 روز توصيه مي شود و درمان را بايد در مورد زخمهايي كه به آرامي پاسخ مي دهند تا مدت 30 روز ادامه داد. در صورت نقص پاسخ درماني دومين و يا حتي سومين دوره درماني مي تواند موفقيت آميز باشد.

تزريق داخل زخمي آنتيموان پنج ظرفيتي نيز موثر است.

در صورت عفونت ثانويه باكتريايي از آنتي بيوتيك و مراقبت موضعي زخم بايد استفاده نمود.

پوسته روي زخم را نبايد برداشت

كتوكونازول به ميزان 400-200 ميلي گرم در روز براي مدت 6-4 هفته روي حدود 70% بيماران با زخمهاي نوع L.Major موثر است.

در صورت عدم پاسخ دهي مناسب به تركيبات آنتيموان 5 ظرفيتي آمفوتريسين B جانشين مفيدي است.

ب ـ ليشمانيوز احشايي (كالاآزار)

موارد مظنون: بروز علائم كلينيكي بصورت بيماري تحت حاد با علائمي نظير تب، هپاتومگالي، اسپلنومگالي، كاهش وزن، كم خوني، تغيير رنگ پوست

مورد محتمل: علائم باليني همراه با آزمايش DAT و IFA مثبت.

مورد قطعي: ديدن انگل در گسترش تهيه شده از بافتها (طحال، مغز استخوان و غدد لنفاوي) و يا بدست آوردن آن در محيط كشت

درمان

براي درمان اشكال ليشمانيوز بجز نوع منتشر آن، آنتيموان پنج ظرفيتي به ميزان mg/kg 20 روزانه به مدت 20روز توصيه مي شود. افرادي كه به درمان آنتيموان در دوره اول جواب مناسب درماني نمي دهند ممكن است در دوره دوم يا حتي سوم پاسخ در صورت عدم پاسخ به آنتيموان انتخاب دوم آمفوتريسين و پنتاميدين است.

آمفوتريسين B : روزانه يا هفته اي 3 بار بصورت IV (انفوزيون داخل دكستروز 5% طي 4 ساعت ) تجويز مي شود. درمان با دوز اوليه 10-5 ميلي گرم شروع مي شود و در هر نوبت تجويز 10-5 ميلي گرم افزايش مي يابد تا زماني كه دوز كامل 3-1 گرم داده شود.

نوزادان دچار عفونت مادرزادي با پيريمتامين خوراكي روزانه mg/kg 1-5/0 طي 4 ساعت) تجويز مي شود. درمان با دوز اوليه 10-5 ميلي گرم شروع مي شود ودر هر نوبت تجويز 10-5 ميلي گرم افزايش مي يابد تا زماني كه دوز كامل 3-1 گرم داده شود.

نوزادان دچار عفونت مادرزادي با پيريمتامين خوراكي روزانه mg/kg 1-5/0 همراه با سولفاديازين mg/kg 100 به مدت يكسال درمان مي شوند. اسپراماسين mg/kg/day 100 بعلاوه پرودنيزون mg/kg/day 1 نيز در عفونت مادرزادي موثر است.